De Koude Oorlog

 
     
 

Terug naar de Homepage

 
 

Terug naar „De Koude Oorlog“      

 
     
   
     
     
 

De kurk in de Oostzee    

 
     
 

Zowel voor de V.S. als voor de Sovjet-Unie was Denemarken van bijzonder groot belang, omdat het door zijn geografische ligging de macht had om het scheepsverkeer van en naar de Oostzee te controleren. In de geschiedenis van Denemarken hebben de conflicten voor de controle van zijn waterwegen - de zogenaamde “flessenhals van de Oostzee” - altijd een belangrijke rol gespeeld. De Denen hebben die controle in feite slechts een beperkte tijd, onder de koningen Frederik II en Christian IV, uitgeoefend. De toegang tot de Oostzee werd jaren lang door de Britse vloot beheerst. De Grote Belt en de Øresund waren ook gedurende de beide wereldoorlogen, zowel voor de Duitse- als voor de Britse vloot, van strategisch belang.

Toen kwam de Koude Oorlog: De Sovjet-Unie was – in vredes- alsook in oorlogstijd – aangewezen op een ongehinderde vaart door de Deense waterwegen. Daarom wilden de VS. en de NAVO de Oostzee in geval van een oorlog afsluiten, zodat de vlooteenheden van de Sovjet-Unie de Oostzee niet zouden kunnen verlaten. De Øresund en de Grote Belt zouden met behulp van gordels van mijnenvelden worden afgesloten. Dat zou echter een inbreuk op het volkenrecht hebben betekend, omdat beide vaarwateren internationale wateren zijn. Een dergelijke stap zou de Sovjet-Unie dan voor een keuze hebben gesteld: óf zich in te laten sluiten, óf te proberen de mijnenvelden te ruimen. Om dat te verhinderen werden het Stevnsfort en het Langelandsfort gebouwd. Die zouden met hun kanonnen moeten proberen het mijnenvegen te verhinderen.Gelukkig voor Denemarken is het nooit zover gekomen, want als een crisis tot een oorlog zou hebben geleid, zou Denemarken een strijdperk zijn geworden met veel zwaardere verwoestingen dan ooit tevoren: zowel de NAVO als de Sovjet-Unie zouden tot het gebruik van tactische atoomwapenen zijn overgegaan.

Na het einde van de Koude Oorlog kreeg het publiek toegang tot de militaire archieven van Oost-Duitsland. De aangetroffen oorlogsplannen duidden er op, dat in geval van een sovjet aanval massief gebruik zou zijn gemaakt van tactische chemische- en nucleaire wapenen. Hoe zwaar de atoomwapens waren, die zouden zijn ingezet, met volledige misachting van de eigen verliezen, verraste zelfs hooggeplaatste defensiemedewerkers. Zowel de invasiestranden als de beide eerdergenoemde forten zouden met atoomwapens worden aangevallen

 
 

 

 
     
     
 

Het Langelandsfort tijdens de Koude Oorlog

 
     
     
 

De Koude Oorlog begon aan het einde van de Tweede Wereldoorlog en duurde tot het ineenstorten van het Oostblok aan het einde van de 90-er jaren van de vorige eeuw. In tegenstelling tot de Tweede Wereldoorlog, die door waarneembare oorlogshandelingen werd gekenmerkt, overheersten tijdens de Koude Oorlog verdekte activiteiten. Er waren echter ook crises en oorlogen, zoals bv. de Korea Oorlog, de Vietnam Oorlog en de Cuba-Crisis. Bij   de laatstgenoemde crisis heeft het Langelandsfort een belangrijke rol gespeeld.

De burgerbevolking in Europa leefde in een voortdurend toenemende materiele welvaart. De koude oorlog ondervond men daarbij als een koude onderstroming. Men was zich er wel van bewust dat een kleine fout tot een nucleaire wereldondergang zou kunnen leiden.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog speelde Denemarken, op grond van zijn geografische ligging dichtbij de DDR en bij de waterwegen, die de schepen van de Sovjet-Unie moesten passeren, een belangrijke rol. Het Langelandsfort was, naast het Stevnsfort, een van de twee kustartillerie stellingen die deze waterwegen dienden te bewaken en eventueel de oorlogsschepen van de Warschau-pact lidstaten zouden moeten beschieten. Derhalve waren de agenten- en spionnage activiteiten op Deens grondgebied veel intensiever dan de bevolking zich toen besefte. Maar ook de Deense inlichtingendiensten waren buiten de landsgrenzen veel drukker dan men zich normaliter voorstelt. Een goed ingelichte Oosteuropese inlichtingendienst (Myagkov) schatte het aantal actieve Oostblokagenten in Denemarken tijdens de Koude Oorlog op circa 5000.

De koude onderstroming was ook in de toenmalige kunst en cultuur bemerkbaar. Het boek: “Ufarlige historier” (ongevaarlijke geschiedenissen) van Villy Sørensen uit 1955 vertelt o.a. het verhaal “Soldatens juleaften” (Kerstavond van de soldaten) over een soldaat die op Kerstavond met een parachute afspringt met een atoombom in zijn armen. De schilderkunst, de beeldhouwerij, de muziek en het toneel werden natuurlijk ook door de angst beïnvloed, deels ook door middel van galgenhumor zoals in Stanley Kubrick’s film uit 1964 “Dr. Strangelove or How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb”.

De zeer markante ontwikkeling van de Scandinavische welvaartstaat moet men met grote waarschijnlijkheid zien als een deel van een sociaaldemocratische strategie, die zeker moest stellen dat het Sowjet communisme bij de bevolking niet zou kunnen concurreren met het sociaaldemocratisme. Het eengezinshuis met tuin en de charterreizen naar het Zuiden moeten ook in dit licht worden gezien. Een zekere concurrentie tussen Oost en West voor wat betreft de vrijheid en welvaart kon worden afgelezen uit de grotere vrijheid van de jeugd, die o.a. de mogelijkheid kreeg naar jazzclubs te gaan en zich te amuseren.

Het Langelandsfort is gedurende de afgelopen tien jaar van een slecht onderhouden, buiten dienst gesteld militair fort uitgegroeid tot een goed ontwikkeld museum over de Koude Oorlog. Jaarlijks komen gemiddeld 40.000 bezoekers, met stijgende tendens. De militaire installaties genieten de grootste belangstelling, gevolgd door de internationale politiek rond de Cuba crisis, waarin het Langelandsfort een belangrijke rol speelde, omdat van hier uit de sowjet koopvaardijschepen, die met oorlogsmaterieel op weg waren naar Cuba, werden ontdekt zodat president Kennedy kon worden gewaarschuwd. Tevens kon vanuit het Langelandsfort worden gemeld dat de sowjetschepen waren omgedraaid en naar de Oostzee terugvoeren.

De tweede phase in de ontwikkeling van het fort, die voor de komende tien jaar gepland is, zal zich concentreren op spionnage en de werkzaamheden van buitenlandse agenten tijdens de Koude Oorlog. Tevens op de nucleaire strategie en de gevolgen daarvan voor het dagelijkse leven van de burgerbevolking, zoals op de kunst en cultuur, maar ook op de vredesbewegingen, die ontstonden als gevolg van de Vietnamoorlog. De nieuwe tentoonstellingen moeten het publiek een evenwichtige inzage geven in de maatschappelijke verhoudingen aan beide zijden van het Ijzeren Gordijn. In samenwerking met de binnen- en buitenlandse partners van het museum worden meerdere spannende tentoonstellingen voorbereid.

De decentrale ligging van het museum in het hedendaagse landschap is voorlichtingstechnisch erg belangrijk, omdat het toont hoe door de politieke spanningsvelden binnen de samenleving tijdens de Koude Oorlog sleutelposities konden ontstaan, die als gevolg van de ontspanning hun betekenis verloren.

Het museum heeft de ambitie dat een researchafdeling zal worden aangesloten, zodat voorlichting hand in hand met research een noordeuropees georienteerd centrum - en tegelijkertijd een monument voor de Koude Oorlog in de Baltische landen – met permanente en wisselende tentoonstellingen kunnen opbouwen.

 
     
     
     
     
     
     
     
 

Terug naar de top